Trinta lumes: un exercicio de resistencia por Rosa Enríquez



ISTE mofo das pedras tan vello e tan miudiño/ é o silencio baixiño que lles vai saíndo en frebas
e que se queda á pe delas pra que non podan sentilo
.
Uxío Novoneyra

A decisión de Diana Toucedo naceu do impacto. É doado comprender a sensación vivida ao contemplar esa paixase abrumadora, cuxo mellor intérprete foi Uxío Novoneyra. Novoneyra tivo a habilidade de captar o murmurio silandeiro das árbores e a ollada penetrante das vacas. Tamén os aromas, ese cheiro a inverno recoñecíbel polas habitantes das montañas, sexan estes humanas ou non. Neste contexto natural insólito, Toucedo ficou atrapada e sentiu a necesidade de lle dar forma á forza estraña que as montañas teñen de nos poñer no noso sitio para que non esquezamos nunca o todo do que formamos parte. Consciente desa beleza terríbel e da existencia do cruce de tempos que se percibe no lugar, a cineasta iniciou un proceso de investigación lento para coñecer ben os costumes e participar da vida cotiá antes de se dispór a realizar as primeiras gravacións. Foi esta unha decisión intelixente que lle permitiu mirar as terras dende un lugar diferente, sen ese pouso romántico e nostálxico que se produce cando contemplamos algo descoñecido dende fóra, sen abandonar a nosa condición de visitantes. Ser visitante limita a percepción e Diana Toucedo sábeo. Por iso quixo convivir durante un tempo no Courel, para non atravesalo sobre as puntas dos pés e ficar na superficie do observábel. A humildade de recoñecer que había moito por descubrir alí, sobre todo sendo ela de Redondela, era o paso previo. As que nacemos no interior das montañas sabemos ben cal é o efecto que estas exercen sobre as persoas. Se cadra por iso, malia levar anos lonxe delas, gostamos de nos repregar de cando en vez, porque aínda estamos vinculadas ao seu silencio e nos gusta preservalo, integralo na nosa vida. Tamén por iso vibramos con Novoneyra, porque transcribiu o que sentimos ao camiñar polas devesas, ir apañar noces ou castañas, pinchar os dedos nos ourizos e contemplar alucinadas a matanza do porco para comer despois os chourizos asados ben contentas cun pan deses que xa case nin existen. Tendo conta disto, sentín unha curiosidade grande por este filme de Diana Toucedo. Quería saber como vía ela o Courel, que aspectos dese lugar decidira amosar e fun velo dúas veces. Non me arrepinto en absoluto. Creo que conseguiu capturar o que prentedía. En efecto, Trinta lumes deixa ver o cruce de tempos, esa estraña sensación de que todo está a acontecer -pasado, presente e futuro- en diferentes coordenadas, das que só é visíbel unha: a actual. As outras, as do pasado e as do futuro, malia non ser materialmente oservábeis, si poden intuírse. Hai pois un elemento importante que configura a espectralidade do filme: a ausencia. A daqueles e daqueloutras que xa non pertencen ao mundo dos vivos e cuxos rostros aparecen nos retratos dos que a cámara de Diana decide amosar algúns, e a daqueles e daqueloutros que aínda non apareceron no escenario actual. No entanto, cómpre suliñar que as devanditas ausencias non son presentidas unicamente porque se ofrezan algunhas imaxes de persoas, falecidas na maioría dos casos, mais, por riba de todo, pola contemplación pausada dos lugares deshabitados que, noutra altura, estaban cheos de xente. É como se puidesemos intuír o balbordo dun día calquera, xa pasado, e, de súpeto, as preguntas aparecen. Quen estaría a pasar por esa rúa trinta anos atrás, xusto no intre no que a cámara gravou ese espazo baleiro?; quen comería nunha desas casas vellas, que miramos dende a nosa butaca, hai sesenta anos?; quen namoraría nalgún deses camiños torcidos? Todo este ronsel de preguntas xorde do convite á evocación que Toucedo logra, insisto, cos planos fixos tanto dos espazos exteriores como interiores. Neles observamos iso que Antón Patiño denomina lugares imantados, na medida en que conteñen parte das intesidades experimentadas alí por tantas persoas. É máis, se puidésemos capturar esa intensidade abririamos as portas que comunican o aquén co alén e veriamos por un burato a anterioridade que, dende a nosa limitada percepción, só somos capaces de intuír.

A propia voz en off do filme -a de Alba, a protagonista- dá boa conta desta apertura de difícil acceso, dende a que, segundo ela nos explica, somos miradas. Quen nos mira entón? Eles. Os mortos, porque os mortos conviven cos vivos. Axexan, espreitan, atusman, rosman, guichan. Ás veces, incluso poden abrirse as citadas portas polas que, talvez, Alba podería coarse. E de se coar por elas, que podería acontecer?; onde iría dar Alba se marchase?; ao alén?; que é o alén, de que materia está feito?; podería despois vernos ela dende alí?; e falarnos, podería falarnos tamén?. Velaquí o misterio deste filme escuro, pero brillante, transtemporal, poético e cun pouso político ben interesante, na medida en que nos sitúa nun presente demoledor que reflicte o territorio da desaparición sen sentimentalismo ningún. Diana Toucedo pousa a cámara no núcleo dun conflito, así é que nos coloca nun lugar incómodo: o da perda consentida do rural galego. Para facelo e eliminar o carácter etnográfico da fita utiliza a ficción, ese episodio breve, narrado con sutileza e protagonizado por Alba e Samuel, que transcorre paralelamente a observación atenta duns costumes preservados polos habitantes do Courel que están a poñer en práctica unha resistencia case heroica, sobre todo se temos conta do carácter invasivo da velocidade coa que se vive nas vilas e que tan atractiva resulta para as novas xeracións. Veremos entón, por exemplo, unha escena de caza, abrir o animal capturado en canal, depenar un polo ou a festa da castaña. Contemplaremos ademais estas estampas costumistas cos sons que, segundo explicou a propia Diana Toucedo, constitúen outra linguaxe, a da propia natureza. Delicada entón esa atención da directora prestada ao bater da auga no lousado das casas vellas, poño por caso, ou ao rumor do vento, que, con maior ou menor forza, percorre as follas das árbores e dá paso a outros planos, con escenas diferentes, actuando coma un fío condutor que une o que, en principio, parece estar separado. Todas estas ligazóns de tempos, espazos, ficcións, sons, persoas e personaxes, envoltas en imaxes que recollen tamén o aspecto que a natureza posúe nas diferentes estacións do ano, configuran unha estrutura sólida que se instala na circularidade -comeza polo final- e deixa unha porta aberta ao futuro no rostro da pequena de ollos infinitos, cuxas aparicións na fita aportan un toque de frescura que consegue suscitar a tenrura do público.

Non pode sorprender a ninguén que Trinta lumes teña sido seleccionado na Berlinale, dada a calidade da proposta. Que Diana Toucedo estea agora mesmo a captar o interese da crítica do cine de autor, xunto con outros cineastas do denominado Novo Cinema Galego, é un beneficio para todas e cómpre poñelo en valor. Sobre todo se pensamos que é neste sector no que Galiza está realmente a dar un golpe na mesa.



Trinta Lumes
Dirección: Diana Toucedo
Música: Sergio Moure Oteyza
Fotografía: Lara Vilanova
Produtora: Lasoga Films
Duración: 80 minutos
Trinta lumes: un exercicio de resistencia por Rosa Enríquez Trinta lumes: un exercicio de resistencia por Rosa Enríquez Reviewed by segadoras on 09:24:00 Rating: 5

Ningún comentario:

Con tecnoloxía de Blogger.